𝐌𝐞𝐦𝐞 “𝐲𝐞̂𝐮 𝐧𝐮̛𝐨̛́𝐜 đ𝐮́𝐧𝐠 đ𝐢𝐞̣̂𝐮”: Đ𝐨𝐚̀𝐧 𝐇𝐮̛𝐨̛𝐧𝐠, 𝐓𝐫𝐚̂́𝐧 𝐓𝐡𝐚̀𝐧𝐡 𝐯𝐚̀ 𝐛𝐨́𝐧𝐠 𝐭𝐨̂́𝐢 𝐭𝐚̣̂𝐩 𝐭𝐡𝐞̂̉ 𝐪𝐮𝐚 𝐠𝐨́𝐜 𝐧𝐡𝐢̀𝐧 𝐉𝐮𝐧𝐠𝐢𝐚𝐧

1. Nhiều năm qua tôi hầu như không để mắt đến truyền hình trong nước, cũng không chú ý đến những phát ngôn mang dáng dấp phản biện xã hội của tiến sĩ Đoàn Hương, bởi chúng thường chỉ lặp lại một giọng điệu kịch tính với những lập luận hời hợt trong khuôn mẫu lỗi thời. Nhưng đoạn trả lời phỏng vấn gần đây, khi bà xuất hiện trên VTC News để công khai chỉ trích nghệ sĩ Trấn Thành, lại buộc tôi phải chú ý: sự việc không dừng ở mức độ cá nhân mà phơi bày một hiện tượng xã hội khi diễn ngôn quyền lực mặc nhiên định vị và áp đặt khái niệm “hợp điệu” trong biểu đạt công cộng.

Ở bình diện sự kiện, Trấn Thành chỉ viết trên trang Facebook cá nhân vài dòng thương tiếc nghệ sĩ đàn bầu Phạm Đức Thành, một tiếng đàn hải ngoại, nhưng vẫn là biểu tượng văn hóa Việt. Hành động bày tỏ cảm xúc này, trong một xã hội có nền tảng tôn trọng sự đa dạng, lẽ ra phải được nhìn nhận như một quyền bình thường của cá nhân. Thế nhưng, ngay lập tức, nó bị quy chiếu thành “lạc điệu” và “nguy hiểm”. Tính chất nguy hiểm không nằm trong status của Trấn Thành mà nằm ở cơ chế định nghĩa: cách một tiến sĩ khoa học như Đoàn Hương, và một cơ quan truyền thông như VTC News, cùng hùa nhau gán nhãn cho một biểu hiện cá nhân như thể nó là mối đe dọa trật tự chung.

Điều này, dưới lăng kính phân tâm học của Jung, có thể được hiểu như sự bộc lộ của “Shadow”. Tôi gọi đó là “bóng tối tập thể”. Khi một cộng đồng cảm thấy bất an về sự đồng thuận, nó có xu hướng phóng chiếu nỗi lo ấy lên cá nhân. Ở đây, Trấn Thành trở thành “bình chứa phóng chiếu”, gánh lấy những ám ảnh vô thức về sự rạn vỡ của tính thống nhất. Cơ chế ấy cho thấy một điều: cái được gọi là “lòng yêu nước đúng điệu” thực chất là nỗi lo sợ trước sự đa dạng, được ngụy trang bằng giọng điệu chính thống.

Hiện tượng này vì thế vượt khỏi khuôn khổ một phát ngôn hay một tranh cãi riêng lẻ. Nó đã được cộng đồng mạng biến thành một meme xã hội - “meme lòng yêu nước đúng điệu”. Meme này, với tính chất châm biếm và lặp lại, phơi bày một sự thật sâu hơn: sự thần thánh hóa đồng thanh luôn đi kèm với việc trừng phạt khác biệt. Nhìn từ góc độ học thuật, đây là một trường hợp đáng chú ý về cách vô thức tập thể vận hành thông qua nghi lễ thế tục và cách báo chí trở thành công cụ duy trì Persona, nghĩa là “mặt nạ xã hội”.

2. Phân tâm học của Carl Gustav Jung cung cấp một khung lí thuyết hữu hiệu để soi chiếu vụ việc. Ông phân biệt giữa vô thức cá nhân, tức kho lưu giữ những kinh nghiệm bị đè nén của từng người, và vô thức tập thể, tức là lớp nền chung của toàn nhân loại, nơi cư trú của các nguyên mẫu và bóng tối. Khi một xã hội né tránh đối diện với bóng tối của chính mình, nó thường tìm đến một đối tượng bên ngoài để phóng chiếu nỗi lo âu. Trấn Thành, trong bối cảnh này, đã trở thành điểm tụ hội của những phóng chiếu ấy. Một cá nhân bình thường bỗng bị biến thành biểu tượng “nguy hiểm” chỉ vì bày tỏ một cảm xúc khác biệt. Shadow vận hành bằng chính cơ chế đó, biến lệch điệu nhỏ trở thành mối đe dọa tưởng tượng.

Nếu truy tìm nội dung của bóng tối trong trường hợp này, có thể thấy đó là nỗi sợ đánh mất sự đồng nhất trong việc biểu đạt lòng yêu nước. Trong một môi trường nơi đồng thuận được đặt lên hàng đầu, bất kì tiếng nói riêng tư nào cũng dễ bị gán nhãn phản trắc. Thực chất, phản ứng gay gắt trước một dòng trạng thái thương tiếc không biểu lộ sức mạnh cộng đồng, mà ngược lại, cho thấy sự mong manh của căn tính tập thể. Một bản sắc thực sự bền vững sẽ đủ bao dung để dung nạp cả những tiếng nói riêng lẻ. Việc gọi một lời thương tiếc là “nguy hiểm” không gì khác hơn là sự thú nhận rằng căn tính ấy mỏng manh đến mức một giọt lệ cũng có thể làm tan vỡ làn sóng hân hoan.

Đặt hiện tượng này trong khung lí thuyết nguyên mẫu của Jung, ta sẽ thấy rõ tính chất nghi lễ của hành động phê phán. Những cuộc diễu hành, đi bão và A80 đều triệu hồi gọi về nguyên mẫu “anh hùng”: đám đông hô vang, cờ bay phấp phới, mỗi cá nhân hòa tan vào hình ảnh một tập thể chiến thắng. Thế nhưng, Jung nhấn mạnh, bất kì nguyên mẫu nào khi chiếm lĩnh quá lâu đều phải triệu hồi đối cực của nó. Anh hùng tất yếu gọi đến “kẻ dị giáo”, tức là kẻ phá vỡ nhịp điệu chung. Trấn Thành, chỉ vì không nhập vào kịch bản đồng ca, lập tức bị trao vai dị giáo. Đây không chỉ là câu chuyện về một status trên mạng xã hội mà là một vở kịch vô thức: trong mọi nghi lễ, kẻ đi sai nhịp phải bị loại trừ để sự thuần khiết tưởng tượng của cộng đồng được duy trì.

Trong bối cảnh này, báo chí, cụ thể ở đây là VTC News, không chỉ làm nhiệm vụ đưa tin mà đã vô tình đảm nhận vai trò của một “người chủ lễ”. Thay vì mở ra khả năng đối thoại, họ tiếp nhận và khuếch đại lời phán xét của Đoàn Hương như thể đó là chuẩn mực không thể chất vấn. Nghi thức hiến tế vốn gắn liền với tôn giáo cổ xưa nay được tái hiện trong một hình thức hiện đại: không còn bàn thờ hay máu tế lễ mà là sân khấu truyền hình và dòng chảy mạng xã hội. Ở đó, người nghệ sĩ như Trấn Thành đang bị biến thành vật tế cho sự đồng thuận chỉ bởi anh dám cất lên một âm điệu khác. Chính nhờ hành động hiến tế biểu tượng này mà cộng đồng được trấn an: kẻ lệch nhịp đã bị trừng phạt, trật tự đồng ca được duy trì.

Tuy nhiên, cái được phơi bày không phải là sự vững chắc của cộng đồng mà là sự méo mó trong cách hiểu về tự do. Jung từng khẳng định, con người chỉ trưởng thành khi dám nhìn vào bóng tối của mình và hóa giải những mâu thuẫn nội tâm. Trái ngược với tinh thần đó, logic mà Đoàn Hương thể hiện lại yêu cầu cá nhân hòa tan tuyệt đối vào đám đông, từ bỏ bóng tối, từ bỏ cả tiếng nói riêng tư. Tự do, thay vì được tôn trọng, bị đảo ngược thành “nguy hiểm”, trong khi sự đồng hóa cưỡng bức lại được ca ngợi như lòng yêu nước. Đây không chỉ là một sự xuyên tạc khái niệm mà còn là dấu hiệu của một tư duy bệnh lí : tư duy dựng nên một xã hội nơi mỗi người bị ép đeo Persona, đeo mặt nạ xã hội, để giả vờ đồng thanh.

Theo Jung, Persona là lớp vỏ mà cá nhân khoác lên nhằm thích ứng với tập thể, một vai diễn cần thiết nhưng luôn tiềm ẩn nguy cơ che lấp cái tôi chân thật. Trong xã hội của “lòng yêu nước đúng điệu”, Persona chính là khuôn mặt rạng rỡ trong những cuộc đi bão, là tiếng hò hét cuồng loạn của tập thể, là những dòng trạng thái tung hô vô tri nhưng đúng kịch bản. Thế nhưng, phía sau lớp vỏ đó lại chất chứa bóng tối: nỗi sợ hãi, sự bất mãn và cả phẫn nộ bị dồn nén. Càng lớn tiếng hô “chúng ta đồng lòng”, bóng tối càng dày đặc hơn. Một cộng đồng chỉ cho phép Persona mà không dung chứa cái tôi thật sẽ không tránh khỏi sự bùng nổ dưới dạng cực đoan. Vụ công kích Trấn Thành chỉ là một dấu hiệu nhỏ báo trước những cơn chấn động tiềm ẩn.

3. Lịch sử cho ta nhiều ví dụ chứng minh về logic hiến tế này. Galileo bị kết án dị giáo khi khẳng định trái đất quay quanh mặt trời; Socrates phải uống thuốc độc chỉ vì dám chất vấn thói quen tư duy của giới trẻ Athens. Bất kì ai đi lệch khỏi nhịp điệu chung đều trở thành đối tượng bị loại trừ để đám đông duy trì ảo tưởng về sự thuần khiết của trật tự. Vụ Trấn Thành tất nhiên không thể được so sánh về tầm vóc với những ví dụ tôi vừa nêu, nhưng cơ chế là một: cá nhân bị hiến tế để che đậy sự bất an của cộng đồng. Jung từng nhấn mạnh rằng vô thức tập thể vận hành bằng những mô hình huyền thoại lặp đi lặp lại; và điều ta thấy hôm nay không khác gì một biến thể hiện đại của huyền thoại hiến tế ấy.

Nếu đặt hiện tượng này trong tương quan giữa Freud và Jung, sự khác biệt lập tức trở nên rõ ràng. Freud hiểu vô thức chủ yếu như một kho chứa các ham muốn bị dồn nén, đặc biệt là những ẩn ức tình dục; và ông xem cơ chế đè nén như động lực cơ bản của đời sống tâm lí. Theo cách tiếp cận ấy, status của Trấn Thành có thể được diễn giải như sự chạm tới một ham muốn cộng đồng bị kìm nén: nhu cầu thương tiếc công khai, nhu cầu công nhận những nghệ sĩ hải ngoại vốn lâu nay bị đặt ngoài lề. Nhưng Jung cho ta một viễn tượng rộng hơn. Điều cốt yếu không phải chỉ là ham muốn bị đè nén mà là toàn bộ cơ chế vô thức tập thể đang vận hành qua nguyên mẫu “anh hùng”, qua bóng tối bất an bị phóng chiếu và qua Persona che giấu sự thật. Với Jung, không chỉ có sự dồn nén cá nhân mà còn có cấu trúc huyền thoại của tập thể giải thích tại sao cả một cộng đồng lại có thể đồng loạt hùa theo một phán quyết vô lí.

Đáp lại, cộng đồng mạng đã dùng châm biếm như một thứ khí cụ giải thiêng. Meme “lòng yêu nước đúng điệu” được sáng tạo và lan truyền, trở thành một hình thức giấc mơ tập thể. Giấc mơ ấy tiết lộ một sự thật đơn giản: người ta không thực sự tin vào nghi lễ chính thống, không hẳn đồng lòng với phán xét của truyền hình, mà ngấm ngầm nhìn thấy sự phi lí trong nó. Họ cắt ghép clip, họ tạo hình chế, họ bình luận mỉa mai. Châm biếm ở đây không phải là sự tiêu khiển rẻ tiền mà là một cơ chế vô thức nhằm ý thức hóa bóng tối. Như Jung từng nhấn mạnh, biểu tượng là cách vô thức giao tiếp với ý thức; ở đây, meme chính là biểu tượng tập thể giúp xã hội tự nói với chính mình về những gì đang sai lệch.

Sự lan tỏa rộng rãi của meme còn chứng minh một khát vọng ngầm: xã hội cần tự do hơn là sự đồng thuận giả tạo. Nếu quần chúng thực sự chỉ ưa thích đồng thanh, meme đã không được chia sẻ dồn dập đến vậy. Sự phổ biến của nó cho thấy, thông qua tiếng cười, mọi người được nói lên điều mà họ không dám phát ngôn trực tiếp, rằng chúng ta chán ghét sự áp đặt, rằng chúng ta không chấp nhận việc một lời thương tiếc bị coi là nguy hiểm. Meme, bằng tính chất trào phúng, đã làm sụp đổ nghi thức hiến tế và trả lại cho cộng đồng khả năng tự nhìn nhận. Đây chính là sức mạnh giải phóng của văn hóa mạng, ở chỗ, tạo nên những biểu tượng thay thế cho hệ thống kiểm soát chính thống, đồng thời mở ra không gian cho tiếng nói bị kìm nén.

Trong toàn bộ diễn tiến ấy, Trấn Thành, có thể không hề chủ ý, lại bước vào một tình huống gợi mở cho tiến trình cá nhân hóa mà Jung mô tả. Anh không phản pháo, không nhập vào vòng tranh luận mà chọn cách lặng lẽ xóa đi status của mình. Ở bề mặt, hành động ấy dễ bị nhìn như sự thoái lui hay nhượng bộ. Nhưng từ góc độ phân tâm học, nó cũng có thể được hiểu như một bước đi đầy nghịch lí: anh đã đối diện với bóng tối tập thể, cảm nhận sức ép của Persona và chọn cách rút lui để bảo toàn cái tôi riêng tư khỏi cơn cuồng nộ. Sự xóa bỏ ấy không phủ định cảm xúc mà chính là một cử chỉ cho thấy cảm xúc ấy từng hiện hữu và đã để lại dấu vết trong vô thức cộng đồng.

Jung sẽ nói rằng đây là bước đi đầu tiên nhưng đầy chông chênh của cá nhân hóa: nhận biết sự xung đột giữa tiếng nói nội tâm và đòi hỏi đồng hóa của tập thể. Một cá nhân, khi dám ghi dấu cảm xúc thật rồi chấp nhận rút lui trước áp lực, vẫn đang dò dẫm trên hành trình hướng đến Self - tự ngã toàn vẹn. Ngược lại, những kẻ ồn ào công kích, càng gào thét nhân danh cộng đồng, càng xa rời Self, bởi họ chỉ đang lặp lại ngôn ngữ của Persona, sợ hãi chính bóng tối nội tâm của mình và trốn tránh việc nhìn vào nó.

Nguy hiểm, vì thế, không nằm trong vài dòng chữ trên Facebook. Nguy hiểm nằm ở chỗ một phát biểu lệch nhịp lại có thể khơi dậy cơn cuồng nộ tập thể, được nuôi dưỡng và khuếch đại bởi truyền thông chính thống. Khi VTC News phát sóng những phát ngôn của Đoàn Hương mà không có lấy một phản biện, khi nhiều người vui mừng như thể đã bắt được kẻ phản trắc, thì nguy hiểm thật sự đã lộ diện: nguy hiểm của một xã hội từ chối đối thoại. Một cộng đồng không dung nạp khác biệt là cộng đồng tự cắt đứt con đường cá nhân hóa, tự đóng băng trong trạng thái chưa trưởng thành. Và tình trạng ấy, nếu kéo dài, chỉ chờ ngày nổ tung trong những hình thức cực đoan: những cuộc đi bão không còn là lễ hội mà sẽ thực sự trở thành bạo lực tập thể.

Những ai từng đọc Jung chắc sẽ vẫn còn nhớ lời cảnh báo của ông: “Con người không trở nên khai sáng bằng cách tưởng tượng ánh sáng, mà bằng cách làm cho bóng tối trở nên ý thức” (One does not become enlightened by imagining figures of light, but by making the darkness conscious). Vụ việc này, nếu có một giá trị tích cực, thì chính là ở chỗ nó buộc chúng ta đối diện với bóng tối đó. Cái bóng tối muốn đồng hóa mọi cá nhân, cái bóng tối muốn biến cảm xúc thành mối đe dọa, cái bóng tối muốn hiến tế kẻ lệch nhịp để duy trì sự thuần khiết giả tạo. Meme “lòng yêu nước đúng điệu” là cách vô thức tập thể gõ cửa, nhắc cho nhớ rằng chỉ khi ý thức được bóng tối, ta mới có thể hi vọng vào sự chữa lành.

4. Viết ra những phân tích này không phải để bênh vực một cá nhân nghệ sĩ như Trấn Thành (tôi thề là tôi không bao giờ xem một show giải trí nào có mặt anh), mà là để lật mặt một cơ chế tư duy. Tiến sĩ Đoàn Hương, qua phát biểu của bà khi trả lời phỏng vấn VTC News, không chỉ bộc lộ bóng tối riêng mà còn đóng vai cái loa phát thanh cho bóng tối tập thể. Báo chí như VTC News, thay vì làm công việc khai sáng, đã phụ họa, thậm chí hợp thức hóa sự áp đặt ấy. Và đám đông, trong nỗi sợ bị gán nhãn phản trắc, đã nối gót. Thế nhưng, câu trả lời không đến từ truyền hình mà từ cộng đồng mạng. Meme, bằng tiếng cười, đã đảo ngược thế cờ. Nó biến thứ từng được rao giảng như chân lí thành trò cười. Và chính trò cười ấy, trong ý nghĩa Jungian, là ánh sáng, bởi nó cho thấy bóng tối đã được gọi tên, và chỉ khi bóng tối được gọi tên, ta mới có thể tiến thêm một bước trên hành trình hướng tới sự trưởng thành.

- Tino -