𝐍𝐠𝐮̛𝐨̛̣𝐜 𝐝𝐨̀𝐧𝐠 𝐀𝐩𝐨𝐜𝐚𝐥𝐲𝐩𝐬𝐞 𝐍𝐨𝐰: đ𝐢𝐞̣̂𝐧 𝐚̉𝐧𝐡, 𝐛𝐚̣𝐨 𝐥𝐮̛̣𝐜 𝐯𝐚̀ 𝐧𝐮̛𝐨̛́𝐜 𝐌𝐢̃ 𝐡𝐨̂𝐦 𝐧𝐚𝐲

𝐀𝐩𝐨𝐜𝐚𝐥𝐲𝐩𝐬𝐞 𝐍𝐨𝐰 của Francis Ford Coppola, ra mắt gần nửa thế kỉ trước, vẫn được coi là một trong những bộ phim phản chiến vĩ đại nhất thế kỉ hai mươi. Đó là hành trình ngược dòng để soi thấu bóng tối của chiến tranh, đồng thời là cuộc trở về sâu thẳm để đối diện với những bóng ma còn ám ảnh trong linh hồn nước Mĩ. Bối cảnh Việt Nam trong phim như một màn sương dày đặc, nơi Coppola truy vấn bản chất của bạo lực, lằn ranh mong manh của lương tri và khoảnh khắc con người rơi vào vực thẳm của sự man rợ. Chính ở điểm này, bộ phim phơi bày một nghịch lí thường gặp: phê phán chiến tranh và chủ nghĩa quân phiệt nhưng vẫn kể câu chuyện qua đôi mắt của kẻ xâm lược. Người Việt hiện diện như bóng mờ, như tiếng kêu rời rạc trên những cánh đồng mù khói. Họ không có tiếng nói riêng mà chỉ làm nền cho bi kịch hiện sinh của nhân vật người Mĩ. Coppola, cũng như Conrad trong Heart of Darkness, đã dựng một tấm gương để phương Tây soi chính mình, và trong tấm gương đó những con người bản địa bị đẩy ra rìa.

Nhân vật Kilgore là điểm nhấn sáng rực trong tấm gương ấy. Ông hiện thân cho kiểu nam tính hiếu chiến, một kẻ có thể yêu mùi cháy nổ như một người yêu hương cà phê buổi sáng. Cảnh trực thăng vần vũ trên bầu trời, giai điệu của Wagner vang lên hùng tráng, bom đạn trút xuống, tất cả biến hủy diệt thành một bữa tiệc thị giác. Coppola muốn khắc họa sự phi lí đến mức phi nhân của chiến tranh, nhưng chính sức mê hoặc điện ảnh của cảnh quay đã khiến nó trở thành một khoảnh khắc “thăng hoa” đầy nghịch lí. Câu nói “I love the smell of napalm in the morning” vượt ra khỏi bộ phim, trở thành khẩu hiệu in áo, in cốc, dán poster. Từ một đòn châm biếm, nó biến thành lời tự hào của một thứ nam tính dữ dội.

Đây là điều đặc biệt trong cách khán giả Mĩ tiếp nhận bộ phim. Họ vừa cười cợt trước sự phô trương bạo lực của Kilgore vừa thầm ngưỡng mộ sự tự tin tàn nhẫn của ông. Khoái cảm mà cảnh phim đem lại dường như vượt ra ngoài thông điệp phản chiến. Văn hóa đại chúng Mĩ nhiều lần biến những hình ảnh bạo lực thành biểu tượng anh hùng. Chính sự pha trộn giữa mỉa mai và hứng thú này khiến Kilgore trở thành nhân vật được yêu thích, không chỉ như một trò cười mà như một hình mẫu của sức mạnh thuần khiết. Khi Donald Trump dùng hình ảnh Kilgore cho bức ảnh AI “Chipocalypse Now” post trên nền tảng Truth Social ngày 6.9.2025, ông đã mượn cả kí ức tập thể mà khán giả Mĩ từng dành cho cảnh đó: cảm giác thống trị bầu trời, áp đặt trật tự bằng bom đạn, tận hưởng quyền lực tuyệt đối mà không cần biện hộ. Trong mắt những người ủng hộ, hình ảnh Trump mặc quân phục Kilgore gửi đi một thông điệp hứa hẹn rằng nước Mĩ sẽ trở lại thời của kẻ chiến thắng, và kẻ thù phải khiếp sợ.

Điều này biểu lộ một nghịch lí nguy hiểm: tác phẩm phê phán chủ nghĩa quân phiệt lại trở thành kho chứa biểu tượng cho chính thứ mà nó muốn cảnh tỉnh. Đây không phải lỗi riêng của Coppola mà là hệ quả của cách xã hội Mĩ xử lí kí ức chiến tranh. Thay vì đối diện với tội lỗi tập thể, nước Mĩ thường biến chiến tranh thành một huyền thoại về thử thách và tái sinh. Apocalypse Now với sức mạnh hình ảnh của nó, dù vô tình hay hữu ý, cũng đã phục vụ quá trình ấy. Nó cho phép khán giả tin rằng họ đã phê phán chiến tranh như một hành vi đạo đức trong khi vẫn được phép tùy tiện thưởng thức bạo lực như một màn trình diễn thẩm mĩ.

Trong bối cảnh hiện tại, khi các chiến dịch trấn áp nhập cư được triển khai ở quy mô lớn, bộ phim trở thành một ẩn dụ đáng sợ. Hình ảnh đoàn xe ICE chở người bị bắt, cảnh gia đình bị chia cắt ở biên giới đã gợi nhớ đến cảnh trực thăng quần thảo bầu trời trong phim. Nếu trong Apocalypse Now bom napalm dọn sạch làng mạc, thì trong xã hội Mĩ đương đại, những chính sách nhắm vào người nhập cư cũng nhắm tới việc dọn sạch cộng đồng bị xem là không thuộc về nơi này. Bằng việc tự hóa thân thành Kilgore, Trump phát đi một tín hiệu: nước Mĩ sẵn sàng đưa chiến tranh về chính quê nhà, biến những khu phố da màu thành chiến trường.

Cấu trúc của bộ phim như một cuộc hành trình ngược dòng vào chốn tối tăm nhất của linh hồn nước Mĩ. Nó có thể được đọc như ẩn dụ về quỹ đạo chính trị Mĩ hiện tại: một bước thụt lùi quay về với những bản năng tàn bạo nhất. Lịch sử Mĩ đã chất chồng những lớp bạo lực từ diệt chủng người bản địa đến các cuộc trục xuất hàng loạt trong thế kỉ trước. Khi Willard đến được chỗ của Kurtz, ông phải đối diện với một kẻ đã rũ bỏ mọi giới hạn đạo đức để dựng lên một vương quốc của bạo lực. Những chính sách “luật và trật tự” của Trump cũng nhằm tạo ra một thứ trật tự tuyệt đối đầy bệnh hoạn bằng cách tước bỏ các chuẩn mực dân chủ. Kurtz cuối cùng nhận ra sự kinh hoàng của chính mình, nhưng Trump chưa từng có khoảnh khắc thống hối ấy. Kết quả của các chính sách ông đưa ra đã phơi bày một thực tế: trẻ em bị giam trong trại, người xin tị nạn chết giữa đường, hàng nghìn người bị trục xuất, những mảnh đời bị nghiền nát như trong cơn mưa bom của Coppola.

Tuy vậy, một điều cần nói rõ: cách tiếp nhận bộ phim ở Việt Nam khác hẳn ở Mĩ. Khán giả Việt Nam từ trước đến nay thường xem Apocalypse Now như một văn bản của kẻ khác, một tấm gương phản chiếu có phần méo mó về chiến tranh. Nó dĩ nhiên không phải là câu chuyện người Việt tự kể cho chính mình mà đó là cách nhìn cuộc chiến qua con mắt của người ngoài, qua một hệ thống hình ảnh và âm thanh đã được người khác sắp đặt. Vì thế, cảm xúc họ mang theo đến rạp thường là một hỗn hợp kì lạ giữa tò mò và xa cách: tò mò vì được nhìn thấy một phần quá khứ của dân tộc tái hiện bằng một nghệ thuật choáng ngợp, xa cách vì cảm giác tất cả những gì thân thuộc đều bị dịch chuyển và bẻ cong. Những cánh rừng, những con sông, những ngôi làng… tất cả đều hiện lên vừa quen vừa lạ như một giấc mơ phương Tây đặt trên nền kí ức phương Đông. Và trên hết, họ nhận ra sự im lặng của chính mình trong bộ phim: những người Việt chỉ thấp thoáng như bóng mờ, tiếng nói bị nhấn chìm trong tiếng cánh quạt trực thăng và những tràng nhạc Wagner. Với nhiều người, đây chính là bằng chứng rõ ràng rằng ngay cả những bộ phim được gọi là phản chiến ở Mĩ cũng vẫn chưa thực sự nhường chỗ cho tiếng nói của người Việt. Trong mắt họ, Kilgore không hề là nhân vật có sức quyến rũ hay hào hùng mà là biểu tượng lạnh lùng của một cỗ máy chiến tranh đã nghiền nát quê hương. Sự khác biệt này không chỉ là vấn đề cảm xúc thẩm mĩ mà là sự va chạm giữa hai hệ kí ức. Ở Việt Nam, chiến tranh vẫn còn là một vết thương mở, thấm sâu vào kí ức cá nhân và tập thể. Ở Mĩ, chiến tranh đã được cất vào kho hình ảnh, trở thành chất liệu để giải trí, để phân tích, để tiêu thụ như một sản phẩm văn hóa.

Sự đối chiếu ấy làm cho bài học của Apocalypse Now trở nên nặng nề và đáng nói hơn. Bộ phim buộc người xem phải trả lời câu hỏi ai có quyền kể câu chuyện chiến tranh và kể theo cách nào. Nó nhắc thế giới rằng phê phán chiến tranh không thể chỉ dừng ở việc thưởng lãm bi kịch của kẻ xâm lược như một thứ mĩ học bi thảm. Nếu không trả lại tiếng nói cho những người từng hứng chịu bom đạn, nếu không đặt họ vào vị trí trung tâm của câu chuyện, mọi nỗ lực phê phán chiến tranh sẽ chỉ là một cách tẩy rửa lương tâm cho kẻ mạnh. Trong xã hội Mĩ hôm nay, điều đó càng trở nên khẩn thiết. Khi tiếng nói của cộng đồng bị gạt ra bên lề vẫn tiếp tục bị chôn vùi, khi kí ức của nạn nhân bị hạ xuống thành phông nền cho những câu chuyện chuộc lỗi của kẻ thắng trận, nước Mĩ sẽ tiếp tục vận hành như một đế quốc, kể câu chuyện của mình như chuẩn mực duy nhất của lịch sử và của đạo đức, áp đặt lên thế giới một tầm nhìn trong đó nó vừa là kẻ chinh phục vừa là quan tòa.

Bộ phim khép lại trong một màn đêm nặng nề với tiếng trực thăng xa dần, nhường chỗ cho một khoảng lặng buộc người xem tự suy xét. Bóng tối chưa thật sự tan biến, bởi những gì nó gợi ra không chỉ nằm trong chiến tranh đã qua mà còn ở cách chúng ta tiếp tục sống với hậu quả của chiến tranh. Trong bối cảnh hiện tại, khi nhân quyền ở Mĩ bị tấn công và tiếng nói của các cộng đồng yếu thế tiếp tục bị xóa sổ khỏi diễn đàn công cộng, câu hỏi bộ phim đặt ra lại trở nên nóng bỏng: chúng ta đang ở đoạn nào của dòng sông ấy và con thuyền thì đang trôi về đâu. Coppola từng nói đây không phải là bộ phim về Việt Nam mà chính là Việt Nam. Hôm nay, tôi buộc phải nói thêm: đây không chỉ là câu chuyện về một cuộc chiến, đây chính là chân dung nước Mĩ trong hiện tại, nơi bạo lực vẫn được sản xuất, được tiêu thụ, được bình thường hóa. Xem lại Apocalypse Now bây giờ không chỉ là một trải nghiệm điện ảnh; chính xác hơn, đó là một hành vi chất vấn chính trị và văn hóa. Nó nhắc chúng ta rằng nếu không rẽ thuyền, nếu không thay đổi cách kể câu chuyện của mình, bóng tối sẽ không chỉ nuốt trọn bến bờ phía trước mà còn định nghĩa lại cả thế giới mà chúng ta đang sống.

- Tino -